Żałoba po stracie bliskiej osoby: wsparcie w Olsztynie

Żałoba po stracie bliskiej osoby nie jest chorobą i nie wymaga leczenia. Płacz, złość, poczucie winy, brak snu i apetytu, fale rozpaczy, które przychodzą bez ostrzeżenia, to normalna reakcja na nienormalną sytuację. Wsparcie psychologa jest potrzebne wtedy, gdy po 6 miesiącach ból nie słabnie, a codzienne życie stoi w miejscu, albo wcześniej, gdy pojawiają się myśli, że nie chcesz żyć. W Olsztynie taką pomoc można dostać bez skierowania, w ciągu kilku dni.

Z tego tekstu dowiesz się, co w żałobie jest normalne, ile trwa, kiedy przechodzi w zaburzenie, co pomaga, a co szkodzi, i gdzie szukać wsparcia w Olsztynie.

Najważniejsze w skrócie:

• Żałoba nie ma etapów do „zaliczenia”. Model pięciu etapów Kübler-Ross dotyczył umierających, nie żałobników, i nie potwierdził się w badaniach nad żałobą.
• Normą jest falowanie: dni, gdy funkcjonujesz, i dni, gdy wszystko wraca. Nie ma „za długo” w pierwszym roku.
• ICD-11 (WHO) opisuje przedłużoną żałobę: gdy po co najmniej 6 miesiącach tęsknota i ból są tak silne, że uniemożliwiają codzienne życie. Dotyczy ok. 1 na 10 osób w żałobie.
• Pomoc od razu: gdy pojawiają się myśli samobójcze, alkohol staje się sposobem na wieczór, nie śpisz tygodniami.
• W Olsztynie: psycholog prywatnie (termin w kilka dni), poradnia zdrowia psychicznego na NFZ, telefon 116 123 całodobowo.

Co w żałobie jest normalne

Ludzie w żałobie często pytają „czy ze mną jest coś nie tak”. Najczęściej nie. Do normalnego obrazu żałoby należą:

• fale rozpaczy, które przychodzą nagle, np. w sklepie, na widok ulubionego produktu zmarłego,
• poczucie, że bliska osoba zaraz wejdzie do pokoju, słyszenie jej kroków, głosu,
• złość: na lekarzy, na Boga, na zmarłego („jak mogłeś mnie zostawić”), na siebie,
• poczucie winy za rzeczy zrobione i niezrobione,
• brak snu albo nadmierna senność, brak apetytu, bóle w klatce piersiowej, osłabienie,
• trudność ze skupieniem, zapominanie, poczucie „mgły”,
• ulga, zwłaszcza po długiej chorobie bliskiego, i wstyd z powodu tej ulgi,
• unikanie miejsc i rzeczy związanych ze zmarłym albo przeciwnie, trzymanie wszystkiego jak było.

Żadne z tych doświadczeń nie oznacza, że żałoba „idzie źle”. Oznacza, że kogoś kochałeś.

Ile trwa żałoba i czy ma etapy

Nie ma etapów, które trzeba przejść po kolei. Pięć etapów Elisabeth Kübler-Ross (zaprzeczenie, gniew, targowanie się, depresja, akceptacja) opisała ona w 1969 r. na podstawie rozmów z pacjentami umierającymi, nie z osobami w żałobie. Badania nad żałobnikami nie potwierdziły, że emocje przychodzą w tej kolejności.

Lepiej opisuje żałobę model dwutorowy (Stroebe i Schut, 1999): człowiek oscyluje między konfrontacją ze stratą (płacz, wspomnienia, tęsknota) a zajmowaniem się życiem (praca, dzieci, załatwianie spraw). Oba tory są potrzebne. Dzień, w którym się śmiałeś, nie jest zdradą zmarłego.

To orientacja, nie norma. Strata dziecka, śmierć nagła, samobójcza albo w wyniku wypadku zwykle wydłużają i komplikują ten przebieg.

Kiedy żałoba przechodzi w zaburzenie

Klasyfikacja ICD-11 Światowej Organizacji Zdrowia (obowiązująca od 2022 r.) wprowadziła rozpoznanie przedłużonej żałoby (kod 6B42). Można o niej mówić, gdy po co najmniej 6 miesiącach od straty:

• tęsknota za zmarłym albo ciągłe zaabsorbowanie jego osobą są stale obecne,
• towarzyszy im silny ból emocjonalny: smutek, poczucie winy, złość, trudność z zaakceptowaniem śmierci, poczucie utraty części siebie,
• a to wszystko wyraźnie utrudnia pracę, relacje i codzienne funkcjonowanie.

Według badań dotyczy to około 10 % osób w żałobie. Czynniki ryzyka: nagła lub gwałtowna śmierć, strata dziecka lub partnera, wcześniejsza depresja, brak wsparcia, duża zależność od zmarłego.

Osobno trzeba odróżnić żałobę od depresji. W żałobie smutek faluje i jest związany ze zmarłym, poczucie własnej wartości zwykle jest zachowane. W depresji nastrój jest stale obniżony, pojawia się poczucie bezwartościowości i brak zdolności do odczuwania przyjemności w ogóle. Żałoba może przejść w depresję i wtedy pomoc jest potrzebna niezależnie od czasu, jaki minął.

Kiedy nie czekać z pomocą

Zgłoś się od razu, bez liczenia miesięcy, gdy:

• pojawiają się myśli, że nie chcesz żyć, albo plan, jak to zrobić. Zadzwoń pod 116 123 (całodobowo) lub 112,
• alkohol lub leki uspokajające stały się sposobem na przetrwanie wieczoru,
• nie śpisz od tygodni albo nie jesz i chudniesz,
• nie jesteś w stanie wrócić do pracy ani zająć się dziećmi po kilku tygodniach,
• strata była nagła, gwałtowna, samobójcza albo dotyczyła dziecka,
• nikt wokół nie chce już słuchać, a Ty masz w sobie coraz więcej.

Co pomaga, a co szkodzi

Pomaga:

• mówienie o zmarłym, po imieniu, wielokrotnie, do kogoś, kto wytrzyma słuchanie,
• rytuały: zapalenie świeczki, list do zmarłego, odwiedzanie grobu, ale też świadome dni bez tego,
• powrót do rutyny małymi krokami: wstawanie o stałej porze, jeden posiłek przy stole, spacer,
• grupa wsparcia dla osób w żałobie, bo tam nikt nie mówi „już czas”,
• rozmowa z psychologiem, która nie ma na celu „przepracowania”, tylko danie miejsca na to, co nie mieści się nigdzie indziej.

Szkodzi:

• „bądź silny”, „musisz żyć dalej”, „ona by nie chciała, żebyś płakał”,
• pośpieszne pozbywanie się rzeczy zmarłego albo odwrotnie, zakaz dotykania czegokolwiek przez lata,
• alkohol i leki nasenne bez kontroli lekarza,
• izolacja, odrzucanie każdej propozycji spotkania,
• duże decyzje w pierwszym roku: sprzedaż domu, przeprowadzka, zerwanie kontaktów.

Jak wygląda wsparcie psychologa w żałobie

W Punkcie Zwrotnym w Olsztynie wsparcie w żałobie zaczyna się od konsultacji (50 minut), na której psycholog słucha o tym, kogo straciłeś i jak wygląda Twoje życie teraz. Nie ma tu „programu żałoby”. W podejściu skoncentrowanym na rozwiązaniach praca polega na znalezieniu tego, co jeszcze trzyma: ludzi, czynności, wartości, i na stopniowym budowaniu życia, w którym jest miejsce i na stratę, i na resztę.

Liczba spotkań zależy od Ciebie. Jedni potrzebują 3-4 rozmów w najtrudniejszym momencie, inni regularnego wsparcia przez kilka miesięcy. Z osobami po stracie pracują Anna Wilczyńska i Iwona Sieluk, obie z przygotowaniem psychotraumatologicznym, oraz Wojciech Wakieć. Gabinet jest w centrum Olsztyna, przy ul. Bartosza Głowackiego 11/1, spotkania odbywają się też online.

Najczęstsze pytania

Czy to normalne, że po roku nadal płaczę?

Tak. Tęsknota nie ma terminu ważności. Pytanie nie brzmi „czy jeszcze płaczesz”, tylko „czy obok płaczu jest też życie”: praca, ludzie, chwile, które coś znaczą. Jeśli jest, żałoba przebiega swoim torem.

Czy brać leki uspokajające w żałobie?

Nie na własną rękę. Leki nasenne i uspokajające na krótko mogą pomóc przespać pierwsze noce, ale o tym decyduje lekarz. Długie przyjmowanie odsuwa żałobę zamiast ją przeprowadzić i grozi uzależnieniem.

Jak pomóc dziecku w żałobie?

Mów prawdę prostymi słowami: „dziadek umarł, jego ciało przestało działać, nie wróci”. Nie używaj „zasnął” ani „odszedł”, bo dziecko zacznie bać się snu i wyjść. Pozwól mu pytać, płakać i bawić się na przemian: dzieci przeżywają żałobę „w kawałkach”. Jeśli dziecko wycofuje się, ma koszmary albo wraca do zachowań z młodszego wieku przez dłużej niż kilka tygodni, pomoże psycholog dziecięcy.

Czy grupa wsparcia zastąpi psychologa?

To dwie różne rzeczy. Grupa daje poczucie, że nie jesteś sam, i ludzi, którzy rozumieją bez tłumaczenia. Psycholog daje przestrzeń na to, czego nie powiesz w grupie, i pomaga, gdy żałoba komplikuje się w depresję lub przedłużoną żałobę. Wiele osób korzysta z obu.

Źródła

• WHO, ICD-11, kod 6B42: zaburzenie przedłużonej żałoby (prolonged grief disorder), w użyciu od 2022 r.
• M. Stroebe, H. Schut, „The dual process model of coping with bereavement”, Death Studies, 1999.
• E. Kübler-Ross, „On Death and Dying”, 1969 (pięć etapów opisanych u pacjentów umierających, nie u osób w żałobie).
• P. A. Boelen, H. G. Prigerson i in., badania nad rozpowszechnieniem przedłużonej żałoby (ok. 10 % osób po stracie), m.in. Lundorff i in., Journal of Affective Disorders, 2017.
• Telefon zaufania dla osób dorosłych w kryzysie emocjonalnym 116 123, całodobowy.

Jeśli po stracie bliskiej osoby potrzebujesz z kimś porozmawiać, konsultację z psychologiem w Punkcie Zwrotnym w Olsztynie możesz umówić przez stronę punktzwrotny.info albo telefonicznie pod numerem 799 262 202. Przy myślach samobójczych dzwoń pod 116 123 lub 112.